Typy błędów językowych

Jeżeli wskutek zastosowania wymienionych powyżej mierników – kryteriów poprawności językowej – jakiś element tekstu lub języka zostanie oceniony negatywnie, to prowadzi to do uznania go za błąd językowy. Mówi się na przykład, że uczeń popełnił błąd językowy, gdy powiedział na lekcji, że ?W czasie powstania kościuszkowskiego w Warszawie szerzyły się samogwałty”, gdyż pomylił wyraz samogwałt z wyrazami samosąd i gwałt. Za błąd uznaje się formę * Panie Nowaku! wykrzykniętą w czasie emocjonalnej dyskusji. Mianem błędu określa się formę *kotowi zamiast kotu. Uważa się, że błędne jest sformułowanie Janek chciał jak najszybciej być pod piramidami i dlatego wyciągnął nogi” (zamiast: wyciągał nogi). Jako błąd można traktować używanie wyrazu monitoring zamiast monitorowanie. Błędem jest napisanie wyrazu ogórek przez u, a wyrażenia przede wszystkim jako jednego słowa. Błędem jest niewydzielenie przecinkami zdania wtrąconego w tok zdania głównego itp.

Można więc stwierdzić, że mianem błędu językowego obejmuje się zjawiska dość różnorodne, choć odznaczające się jedną wspólną cechą. Są to mianowicie nieświadome odstępstwa od obowiązującej w danym momencie normy językowej, czyli takie innowacje, które nie znajdują uzasadnienia funkcjonalnego: nie usprawniają porozumiewania się, nie wyrażają nowych treści, nie przekazują na nowo, w inny sposób emocji nadawcy itd.

Błąd językowy można też określić jako taki sposób użycia jakiegoś elementu języka, który razi jego świadomych użytkowników, gdyż pozostaje w sprzeczności z ich dotychczasowymi przyzwyczajeniami, a nie tłumaczy się funkcjonalnie. ?Wszelki błąd – pisał przed laty we wstępie do Słownika poprawnej polszczyzny Witold Doroszewski – a więc i błąd językowy, jest czymś niezamierzonym. Czynnością niezamierzoną jest czynność, której ktoś nie przewidział w myśli i nie pragnął, to znaczy czynność odbywająca się poza świadomością i poza aktywnym udziałem woli. Zwalczanie błędów to przeciwdziałanie irracjonalnym, inercyjnym (bezwładnym) skojarzeniom, będącym przyczyną wykolejeń we wszystkich dziedzinach języka (jak mówią Francuzi paresse linguistique – lenistwo językowe)”.

Przytoczone powyżej przykłady zjawisk uznawanych za błędy językowe wskazują, że odstępstwa od normy, związane z posługiwaniem się językiem, są niejednorodne, należy je więc podzielić według kilku kryteriów na grupy spój- niejsze wewnętrznie.

Przede wszystkim trzeba rozróżnić błędy zewnętrznojęzykowe i wewnętrznojęzykowe. Błędy zewnętrznojęzykowe to błędy zapisu: ortograficzne i interpunkcyjne. Są one związane ze strukturą języka (np. zasady używania wielkich i małych liter na początku wyrazu są motywowane względami znaczeniowymi lub składniowymi, pisownia łączna bądź z łącznikiem może być uzasadniona budową słowotwórczą wyrazu, stawianie znaków interpunkcyjnych ma oparcie w składni itd.), nie naruszają jednak reguł systemowych czy też zasad rozwoju języka. Błędy wewnętrznojęzykowe, które bezpośrednio te reguły naruszają, można dalej podzielić na błędy systemowe (językowe) i błędy użycia, czyli stylistyczne. W obrębie błędów językowych mieszczą się błędy gramatyczne, leksykalne i fonetyczne.

Poniżej jest zamieszczona szkicowa charakterystyka każdego z tych typów błędów i dokładniejsza ich klasyfikacja.

Błędy wewnętrznojęzykowe ? systemowe

Błędy gramatyczne

Błędy fleksyjne. Polegają one na:

  • wyborze niewłaściwej postaci wyrazu, np. *widnokręg zam. widnokrąg, *brzytew zam. brzytwa, *ten kontrol zam. ta kontrola, *wziąść zam. wziąć, *szklanny zam. szklany, *dokonywujący zam. dokonujący a. dokonywa- jący;
  • wyborze niewłaściwego wzorca odmiany, np. zaorać – *zaoram zam. zaorzę, *tego zgorzelą (zam. tej zgorzeli), *bardziej wysoki zam. wyższy,
  • wyborze niewłaściwej postaci tematu fleksyjnego, np. *przyjacielom zam. przyjaciołom, *o aniole zam. o aniele, *kopła zam. kopnęła-,
  • wyborze niewłaściwej końcówki fleksyjnej, np. *diabłowi zam. diabłu, *kapciów zam. kapci, *znamieniowi zam. znamieniu, *umią zam. umieją, *bystszy zam. bystrzejszy,
  • nieodmienianiu wyrazu, który ma swój wzorzec deklinacyjny, np. *z Aleksandrem Fredro zam. z Aleksandrem Fredrą, *Jadę do Manchester, zam. Jadę do Manchesteru;
  • odmianie wyrazu, któremu nie można przypisać wzorca odmiany, np. *(wypić kubek) kakaa zam. (wypić kubek) kakao.

Błędy składniowe. Polegają one na wyborze niewłaściwego wzorca składniowego, czyli niewłaściwym łączeniu form wyrazowych w jednostki tekstu. Mogą to być:

  • Błędy w zakresie związku zgody, np. *Do pokoju wszedł Adam i Grzegorz, zam. Do pokoju weszli Adam i Grzegorz-, *Pies i Zuzia wbiegły na podwórko zam. Pies i Zuzia wbiegli na podwórko; *Przyszło czterdzieści trzy osoby zam. Przyszły czterdzieści trzy osoby, *Rodzeństwo wyprowadzili się do Łodzi zam. Rodzeństwo wyprowadziło się do Łodzi;
  • Błędy w zakresie związku rządu, np. * używać dobrą szminkę zam. używać dobrej szminki, *rozróżniać prawdę od fałszu, zam. rozróżniać prawdę i fałsz, *brać się za malowanie pokoju zam. brać się do malowania pokoju, *podobna nam zam. podobna do nas, *mniejszy jak ty zam. mniejszy niż ty a. mniejszy od ciebie-,
  • Błędy w używaniu przyimków, np. *przed i po obiedzie zam. przed obiadem i po obiedzie, *warunki dla rozwoju eksportu zam. warunki do rozwoju eksportu a. warunki rozwoju eksportu, *siedzieć na kasie zam. siedzieć w kasie, *jechać do Białorusi zam. na Białoruś;
  • Błędy w zakresie używania wyrażeń przyimkowych, np. *brak postępu w temacie kopalń zam. brak postępu w sprawie kopalń, *pytania odnośnie reformy służby zdrowia zam. pytania dotyczące reformy służby zdrowia a. odnośnie do reformy służby zdrowia;
  • Niepoprawne skróty składniowe, np. *Organizuje i kieruje ruchem oporu na tych terenach zam. Organizuje ruch oporu na tych terenach i kieruje nim;
  • Niepoprawne konstrukcje z imiesłowowym równoważnikiem zdania, np. *Zdając egzamin, został przyjęty na studia zam. Zdawszy egzamin, został przyjęty na studia a. Po zdaniu egzaminu został przyjęty na studia’, *Czytając takie reportaże, łzy napływają same do oczu zam. Kiedy czyta się takie reportaże, łzy napływają same do oczu;
  • Konstrukcje niepoprawne pod względem szyku, np. *Wystąpienie kulturalnego attache ambasady Francji zam. Wystąpienie attache kulturalnego ambasady Francji; * Wisząc a groźba dyskwalifikacji nad zawodnikami zam Groźba dyskwalifikacji wisząca nad zawodnikami; *To w minionych latach nie zdarzało się zam. To w minionych latach się nie zdarzało;
  • Zbędne zapożyczenia składniowe, np. *Założenia te wydają się być sensowne zam. Założenia te wydają się sensowne; *Wydarzyło się to nie wczoraj, a przed tygodniem zam. Wydarzyło się to nie wczoraj, ale przed tygodniem.

Błędy leksykalne

Błędy słownikowe (wyrazowe):

  • Używanie wyrazów w niewłaściwym znaczeniu, czyli zbędna neosemantyzacja, np. *wnioskować ‚zgłaszać wniosek’ (właściwe znaczenie: ‚wysnuwać wniosek, wyciągać wniosek’), *postument ‚pomnik’ (właściwe znaczenie: ‚cokół, podstawa pomnika’), ‚enigmatyczny ‚zdawkowy, lapidarny’ (właściwe znaczenie: ‚zagadkowy, tajemniczy’), *dokładnie ‚właśnie tak, zgoda, aha!’ (właściwe znaczenie: ‚ściśle, precyzyjnie’);
  • Mylenie znaczeń wyrazów podobnych brzmieniowo lub morfologicznie i ich niepoprawne wymienne używanie, np. klimatyzacja i aklimatyzacja, ewangelik i ewangelista, adaptować i adoptować, formować i formułować, monitować i monitorować, maksymalny i maksymalistyczny, efektowny i efektywny,
  • Posługiwanie się pleonazmami, np. *całkowicie zlikwidować, *cofnąć się do tyłu, *akwen wodny, *sopel lodu;
  • Naruszanie łączliwości wyrazu, np. * odnieść porażkę (poprawnie: ponieść porażkę), *wyrządzać straty (poprawnie: powodować straty);
  • Nadużywanie wyrazów modnych, takich jak asortyment, konsensus, opcja, pakiet, relacje, kreować, posiadać, serwować, adekwatny, poważny, struk-turalny.
  • Błędy frazeologiczne:

    • Zmiana formy frazeologizmów wskutek wymiany, redukcji lub uzupełnienia składu związku, np. * ciężki orzech do zgryzienia (poprawnie: twardy orzech do zgryzienia), *dolać oliwy (poprawnie: dolać oliwy do ognia), *zażyć z lewej mańki (poprawnie: zażyć z mańki), *pójść do przysłowiowej Canossy (poprawnie: pójść do Canossy)-,
    • Zmiana formy frazeologizmu wskutek zmiany postaci gramatycznej jednego ze składników, np. *palić na panewce (poprawnie: spalić na panewce), *szukać przy świecy (poprawnie: szukać ze świecą), *plują sobie w brody (poprawnie: plują sobie w brodę)’,
    • Zmiana znaczenia frazeologizmu, np. łowić ryby w mętnej wodzie ‚tłumaczyć się niejasno, nieprzekonująco’ (poprawnie: czerpać zyski z nieuczciwych, podejrzanych interesów’);
    • Użycie frazeologizmu w niewłaściwym kontekście, powodującym odżycie znaczenia dosłownego, np. Nowoczesna technika startuje. Najwcześniej start ten nastąpił w lotnictwie.

    Błędy słowotwórcze:

    • Budowanie formacji niezgodnie z polskimi modelami słowotwórczymi, np. *specgrupa (poprawnie: grupa specjalna), *sport telegram (poprawnie: telegraficznie o sporcie);
    • Zastosowanie niewłaściwego formantu, np. *głupość (poprawnie: głupota), *babciowy (poprawnie: babciny)-,
    • Wybór niewłaściwej podstawy słowotwórczej, np. *eurosejm (poprawnie: europarlament; sejm jest nazwą w zasadzie tylko parlamentu polskiego).

    Błędy fonetyczne

    (W tym punkcie wyjątkowo stosujemy zapis fonetyczny).

    Niepoprawna wymowa głosek np. ą jako om na końcu wyrazu (*[robom] zam. [robą]), ś jako śi (np. *[śiruba] zam. [śruba]), przydechowe wymawianie głoski k, np. *[k(h)oleiny];

    Niepoprawna wymowa grup głoskowych, np. * [?Kelnerka], *[moge] (zam. [kelnerka], [mogę]), *[paćeć], *[miść] (zam. patśeć], pot. [paćśeć]; [mistś], pot. [miśćś];

    ?literowe” odczytywanie wyrazów, np. *[pętnaśće] (poprawnie: petnaśće), *[zaćęła] (poprawnie: [zaćeła]);

    Redukcja głosek i grup głoskowych, np. *[tśea] (poprawnie: [tśeba], pot. [ćśeba]), *[pożonny], (poprawnie: [pożondny], *[kal'icja] (poprawnie: [koalicja]).

    Niepoprawne akcentowanie wyrazów i form wyrazowych, np. „‚[atmosfera], * [pil'iśmy], * [robilibyśmy], * [polityka], *[śedmuset] (poprawnie: [atmosfera], [piliśmy], [robilibyśmy], [polityka], [śedmuset].

    Błędy wewnętrznojęzykowe ? stylistyczne

    Niewłaściwy dobór środków językowych w określonej wypowiedzi, niedostosowanie ich do charakteru i funkcji tej wypowiedzi.

    Używanie elementów oficjalnych w wypowiedziach potocznych, np. Dokonałem zakupu maszynki do golenia; Skonsumowałeś na obiad całą kartoflankę.

    Używanie elementów potocznych w wypowiedzi o charakterze publicznym, np. Następnie zaobserwowałem, że człowiek ten wykopyrtnął się po wzięciu zakrętu; W wyniku obserwacji ustalono, że facet przemieszkiwał w wymienionym obiekcie.

    Mieszanie elementów z kilku różnych stylów w jednej wypowiedzi, np. ,.Maszyna jechała zygzakiem, co wzbudziło poważne podejrzenia. Domniewywano, że albo ma uszkodzone zawieszenie, albo woźnica jest nawalony. Był. Dał w rurę i próbował uciekać, przy okazji najeżdżając na funkcjonariuszy. Zdołali uskoczyć. Tak się wkurzyli, że ruszyli do pościgu, wydobywając pistolety”.

    Stylizacja językowa niemająca uzasadnienia w treści i charakterze stylowym wypowiedzi, np. Onegdaj nasi zawodnicy odbyli tylko jeden trening-, Mamy tu duże utrudnienia, jako że samochody muszą jechać jedną stroną jezdni.

    Naruszanie zasad jasności, prostoty i zwięzłości stylu.

    Błędy zewnętrznojęzykowe

    Błędy ortograficzne

    Używanie niewłaściwych liter i połączeń literowych w zapisie, np. *ogurek, *rzyczyć, *druch, *skoniczyć (poprawnie: ogórek, życzyć, druh, skończyć).

    Niewłaściwa pisownia łączna lub rozdzielna; także niewłaściwe użycie łącznika, np. *świeżomalowany, *codzień, *po środku, *jasno żółty, *le- karz-dentysta (poprawnie: świeżo malowany, co dzień, pośrodku, jasnożółty, lekarz dentysta).

    Niewłaściwe używanie wielkich i małych liter na początku wyrazów, np. *maria nowak, *w ostatnią Sobotę, *Sok z Czarnych Porzeczek.

    Błędy interpunkcyjne

    Brak właściwego znaku interpunkcyjnego, zwłaszcza przecinka.

    Zbędne użycie znaku interpunkcyjnego.

    Użycie niewłaściwego znaku interpunkcyjnego.

    Innym kryterium podziału błędów językowych jest ich ranga, czyli to, w jakim stopniu naruszają normę językową. Z tego względu wszystkie błędy językowe można podzielić na rażące, pospolite i usterki językowe.

    Błędy rażące naruszają podstawowe zasady poprawnościowe. Ich popełnienie powoduje zakłócenie podstawowej, komunikatywnej funkcji przekazu językowego. Tekst, który zawiera takie błędy, jest albo zupełnie niezrozumiały dla odbiorcy, albo przekazuje mu informacje niezgodnie z intencją nadawcy; w obu wypadkach prowadzi to nieporozumień. Tekst pełen błędów rażących może wreszcie utrudniać zrozumienie treści, np. wskutek zawiłości czy rozwlekłości.

    Rażącym błędem jest na przykład forma *myszów w D. Im, powiedzenie *ja to wypiła, składnia *dotknąć kobietę na ulicy (w znaczeniu ‚lekko trącić'; dotknąć kobietę znaczy bowiem ‚urazić ją': dla wyrażenia znaczenia styczności fizycznej należy użyć konstrukcji dotknąć kobiety) czy wymowa *[kuje] zamiast [kłuje].

    Błędy pospolite nie powodują na ogół nieporozumienia na poziomie semantycznym, jednakże, naruszając normę panującą w danym środowisku, narażają osobę, która je popełnia, na negatywną ocenę ze strony odbiorcy. Takim błędem jest np. brak odmiany nazwiska polskiego („Idę do pana Kościuszko), formy *wzięłem, *włanczać czy konstrukcja * używać szampon.

    Usterki językowe to takie odstępstwa od normy, które naruszają ją tylko w niewielkim zakresie; usterką będzie np. przestawny szyk zdania, użycie neologizmu jeszcze niezakorzenionego w języku w tekście o charakterze oficjalnym, posłużenie się formą przestarzałą w tekście potocznym albo wybór niewłaściwego kontekstowo wariantu leksykalnego.

    Źródło: A. Markowski, Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa 2008.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

 


 

Najnowsze komentarze

Partnerzy